زبان پهلوی

"زبان پارسی میانه یا زبان پهلوی نیای مستقیم زبان فارسی امروزی است.پهلوی به زبانهای رایج دوره های اشکانی و ساسانی اطلاق میشود و محدود به یالات نبوده است.پهلوی یا پارسی میانه شکلی از زبان فارسی است که واسطه مستقیم میان پارسی باستان و فارسی است.به عبارت دیگر فارسی امروزی شکل تحول یافته تر از خود زبان پارسی میانه است.پارسی میانه زبان ارتباطی مشترک در تمامی شاهنشاهی ساسانی بود و احتمالا در زمان ساسانیان در خراسان تقریبا به طور کامل جایگزین زبان پارتی شده بود.پارسی میانه یکی از زبان های ایرانی است که بنا به تعریف از اوایل دوران اشکانی تا صدر اسلام رواج می داشته است.خاستگاه این زبان که فرزند پارسی باستان به حساب می آید پارس بود.در دوران اشکانیان پارسی میانه زبان محلی بود و از پهلوی اشکانی تاثیر زیادی پذیرفت تا اینکه در زمان ساسانیان زبان رسمی شاهنشاهی شد.کتیبه ها و اسناد  ساسانیان و بسیاری از کتاب ها به این زبان نوشته می شد.با بر افتادن ساسانیان و تا چند صده پس از اسلام همچنان تولید اثر به این زبان ادامه داشت.گرچه عملا زبانی نیم مرده به شمار می آمد.

این زبان یا یکی از گویش ها یا زبان های بسیار نزدیک به آن پس از تحول و آمیختگی با لهجه ها گویش ها و زبان های خویشاوند نزدیک و همچنین وارد شدن وام واژه ها فارسی نو را به وجود آورده است.بنابراین جای تعصب نیست که شباهت های فراوان چه از نظر واژگانی و چه از نظر دستوری میان این دو زبان وجود دارد.در واقع تحولی از پارسی میانه تا پارسی نو رخ داده است.فارسی میانه همواره از دیدگاه دستوری و واژگانی با گویش های محلی نواحی فارس نزدیکی داشته است"1

پهلوی در مقابل پارسی میانه

"زبان پارسی میانه را در متون کهن پارسی نو پهلوی خوانده اند.این نام گذاری چندان دقیق نیست.کلمه پهلوی به معنی منتسب به پهلو  است که خود صورتی از واژه پارت است.از میان زبان های ایرانی میانه که در ایران رواجی کمابیش می داشته اند پس از پارسی میانه (که نزد خود گویشوران آن زبان پارسی خوانده می شد)زبان پهلوانی که آن را گاه پهلوی اشکانی می خوانند شهرت بیشتری می داشته است.یعنی در زملن ساسانیان زبان پارسیگ=(پارسی میانه) در تقابل با پهلوانیگ/پهلویگ=(زبان پارتی) مطرح بود.با رواج پارسی نو (پارسی دری)پارسی برای اشاره به پارسی دری به کار می رفت،بنابراین برای تمییز دادن زبان پارسی میانه از پارسی در آن زمان زبانی مرده محسوب می شد این نام گذاری مشکلی ایجاد نمی کرد.امروزه همچنان کمابیش پهلوی برای اشاره به پارسی میانه استفاده می شود و گاه منظور از آن نوعی خاصی از پارسی میانه است که در کتاب های زرتشتی به کار رفته است(در تقابل با زبان پارسی میانه ای که بعضی آثار مانوی به آن نوشته شده است).اصطلاح هایی چون پهلوی ساسانی نیز گاه به کار می رود.برای اشاره به زبان اشکانیان معمولا از اصطلاح پهلوی اشکانی استفاده می شود.ابوعبدالله محمد بن احمد خوارزمی که در سده چهارم هجری می زیست،در کتاب (مفاتیح العلوم)در پیرامون زبان پهلوی چنین اظهار می دارد:(فهلوی(پهلوی) یکی از زبان های ایرانی است که پادشاهان در مجالس خود با آن سخن می گفتند.این لغت به پلو منسوب است و پهله نامی است که بر پنچ شهر اطلاق شده:اصفهان،ری،همدان،ماه نهاوند و آذربایجان."2

1.بهنام.امیر،تمدن ایران زمین،تمدن اشکانی،نشر پاسارگاد،چاپ اول 1390،ص118

2.همان،119